Giải Mã The Odyssey Của Nolan: Sự Thật Sau Sử Thi Homer

Không biết từ bao giờ, cứ mỗi lần nhắc đến phim của Christopher Nolan, câu hỏi đầu tiên bật lên trong đầu mình không phải là phim có hay không, mà là liệu mình đã hiểu hết dụng ý của ông hay chưa. Và The Odyssey cũng không phải ngoại lệ.

Trước khi phim ra rạp, nhiều khán giả còn dè dặt với những từ khóa gây tranh cãi kiểu Helen da màu hay Achilles nhỏ con. Nhưng sau khi xem xong, gần như tất cả đều phải quay xe trước chất lượng điện ảnh mà tác phẩm mang lại. Vậy tại sao một bộ phim vốn dĩ đã tốt như vậy vẫn cần đến những chiêu bài truyền thông gây tranh cãi để kéo khán giả ra rạp? Thế giới sử thi mà Nolan dựng nên mang ý nghĩa gì, và những chi tiết trong phim hấp dẫn đến mức nào mà có thể khiến cả những người từng hoài nghi cũng phải đổi ý?

The Odyssey đánh dấu lần đầu tiên Christopher Nolan chuyển thể một thiên sử thi kinh điển lên màn ảnh rộng.

Nolan làm bộ phim về Odysseus để làm gì

Nolan từng khẳng định ông không làm The Odyssey để dạy lịch sử cho ai, mà trước tiên là để thỏa mãn chính mình, sau đó mới là mang lại niềm vui cho khán giả. The Odyssey là sản phẩm sáng tạo dựa trên thiên sử thi huyền thoại, và ông muốn khán giả chìm đắm vào thế giới của bộ phim chứ không phải ngồi ba tiếng để học lại lịch sử rồi tranh cãi xem phim có bám sát nguyên tác hay không.

Đó là lý do vì sao chúng ta thấy một nàng Helen da màu, những người dân mang dáng dấp châu Á xuất hiện trong phim. Sử thi vốn là thể loại văn học đậm chất kỳ ảo và truyền miệng, luôn tồn tại vô số dị bản, khó lòng khẳng định chắc chắn về mặt lịch sử. Khoảng trống đó chính là nơi để nhà làm phim tự do sáng tạo, và theo mình, Nolan đã làm rất tốt điều này.

Ngay từ đầu phim, Nolan không xác định mốc thời gian cụ thể nào, chỉ để lại một dòng chữ: A time of apparent magic, tạm dịch là ở thời điểm mà phép thuật dường như vẫn còn tồn tại. Câu nói ấy đâm thẳng vào cốt lõi của một tác phẩm sử thi: không ai thực sự biết thế giới bên trong đó trông ra sao, và nó nằm ở đâu trên trục thời gian lịch sử.

Xoay quanh The Odyssey có vô số giả thuyết, chẳng hạn Helen có thực sự là nguyên nhân chính của cuộc chiến hay chỉ là cái cớ để thôn tính thành Troy, hay tộc người biển bí ẩn kia thực chất là ai. Mình tin The Odyssey ra đời chính là để thỏa mãn sự tò mò về vùng tối đó, vùng giao thoa mơ hồ giữa lịch sử, ký ức tập thể và trí tưởng tượng con người. Và chính cách tiếp cận ấy đã trao cho Nolan quyền tự do tái kiến tạo tác phẩm theo ngôn ngữ điện ảnh của riêng ông.

Điều gì đã xảy ra trước The Odyssey

Theo Homer, trước khi các sự kiện trong The Odyssey bắt đầu, Helen, nữ hoàng Sparta và cũng là người phụ nữ đẹp nhất thế gian, đã rời bỏ chồng mình là Menelaus để đến thành Troy cùng hoàng tử Paris, thực chất là bị Paris dùng thắt lưng của Aphrodite mê hoặc và đem đi. Để giành lại Helen, Menelaus cầu cứu anh trai Agamemnon, người tập hợp quân đội Hy Lạp và phát động cuộc chiến thành Troy kéo dài mười năm.

Trong sử thi gốc, Odysseus từng giả điên để trốn tránh nghĩa vụ quân sự, nhưng bị Agamemnon dùng chính con trai ruột để ép buộc. Trong phiên bản của Nolan, sự ép buộc ấy còn bị đẩy xa hơn: Agamemnon đe dọa sẽ bắt Telemachus đi thay nếu Odysseus từ chối. Để bảo vệ con trai, ông buộc phải rời xa Penelope và Ithaca, bước vào cuộc chiến mười năm. Sau khi thành Troy thất thủ nhờ chiến lược con ngựa gỗ, cuộc chiến kết thúc, nhưng cũng từ khoảnh khắc ấy, hành trình lưu lạc và chuỗi bi kịch thực sự của vị vua xứ Ithaca mới bắt đầu.

Cuộc chiến thành Troy kéo dài mười năm là khởi nguồn cho toàn bộ bi kịch của Odysseus.

Cuộc chiến ở Troy là vì tình yêu hay quyền lực

Từ trước đến nay, ta quen với cách kể cuộc chiến thành Troy như một thiên sử thi về tình yêu, phản bội và báo thù, nơi Helen là nguyên nhân bùng nổ chiến tranh còn cuộc viễn chinh Hy Lạp là hành động giành lại danh dự. Có lẽ vì vậy mà trong tưởng tượng của nhiều người, Helen luôn phải xinh đẹp, tráng lệ và kiêu sa.

Nhưng các nhà nghiên cứu hiện đại từ lâu đã đặt câu hỏi liệu một người phụ nữ có thực sự là lý do duy nhất khiến nhiều vương quốc dốc cạn của cải vào một cuộc chiến mười năm, hay câu chuyện tình yêu chỉ là lớp vỏ thi vị bao bọc cho một cuộc tranh giành quyền lực và đất thương mại.

Nolan đã đưa ra câu trả lời riêng bằng cách chọn một người phụ nữ da đen để hóa thân thành Helen. Mọi cuộc chiến khi nổ ra, kẻ đứng đầu thường cố tìm một lý do mang danh nghĩa cao đẹp để không bị phê phán. Agamemnon cũng vậy, hắn thèm khát thành Troy vì vị trí đắc địa trong thương mại, chứ đâu phải vì tìm lại vợ cho em trai. Helen vừa là cái cớ phát động chiến tranh, vừa là một món hàng, một chiến lợi phẩm, hay đúng hơn là một nô lệ bị bắt về. Chi tiết khuôn mặt sẹo một nửa của Helen khi gặp Telemachus càng chứng minh rõ điều này, cô không phải thiên thần được tôn trọng, mà chỉ là món đồ khiến người ta hứng thú, sẵn sàng bị ném bỏ nếu không vừa lòng.

Có lẽ đó là lý do Nolan chọn Lupita Nyong’o cho vai này, tách Helen khỏi hình tượng người đẹp gây ra chiến tranh quen thuộc, để khán giả nhìn nàng như một con người bị các thế lực đàn ông lợi dụng làm lý do cho tham vọng của họ. Mình không có ý nói cứ nô lệ thì phải chọn diễn viên da đen, đây chỉ là cách tạo ấn tượng mạnh, củng cố câu trả lời của Nolan về mục đích thực sự đằng sau trận chiến thành Troy.

Thú vị hơn, trong nguyên tác, Helen được miêu tả là người đẹp nhất thế giới nhưng gần như không có mô tả ngoại hình cụ thể nào khác, ngoài cụm Helen tay trắng ám chỉ địa vị cao chứ không liên quan đến chủng tộc. Những chi tiết như tóc vàng hay huyết thống thần thánh của Helen đều là do các thi sĩ đời sau tự thêm thắt, chứ Homer chưa từng có chủ đích xoáy sâu vào vấn đề ấy.

Nolan hiểu rõ điều đó và không quá bận tâm đến tranh cãi mạng xã hội. Thực tế, ngay tại Hy Lạp, nơi tác phẩm gốc ra đời, khán giả vẫn đón nhận The Odyssey một cách nồng nhiệt. Bằng chứng là số vé đặt trước tại Village Cinema, hệ thống rạp lớn nhất Hy Lạp, đã thiết lập kỷ lục mới.

Con ngựa thành Troy: Chiến công hay tội ác của Odysseus

Trong hầu hết phim của Nolan, những nhân vật trí tuệ nhưng vẫn mang khiếm khuyết thường được đặt ở vị trí trung tâm. Odysseus cũng không ngoại lệ. Trong mắt binh lính và sử thi, ông được xem là chiến binh tài trí, thậm chí anh hùng vĩ đại nhờ phát minh con ngựa thành Troy. Nhưng Nolan lại cho khán giả thấy Odysseus chẳng phải anh hùng thực sự, mà chỉ là người may mắn được trở về, chứ chẳng mang theo chiến công tốt đẹp nào.

Trong phim, người Troy không hề ngu ngốc. Odysseus lợi dụng Sinon như một con tốt thí mạng, không hề tiết lộ cho cậu biết quân lính vẫn ẩn nấp trong con ngựa, nhờ vậy lời giải thích của Sinon mới đáng tin đến thế. Chính Odysseus là người tự tay phá bỏ luật lệ của Zeus và xúc phạm danh dự của Athena.

Nói thêm, Sinon vốn không xuất hiện trong tác phẩm của Homer mà chỉ có mặt trong The Aeneid của Virgil với vai trò gián điệp phản trắc. Nolan đã biến cậu thành một cậu bé nông dân ngây thơ, tin vào lời hứa của Antinous. Cách xây dựng này liên kết với khoảnh khắc Sinon chất vấn Odysseus rằng liệu ông có nhất thiết phải lừa dối cậu hay không, đánh thẳng vào mô-típ lời nói dối cao thượng quen thuộc trong các phim của Nolan, từ The Prestige, The Dark Knight cho đến Interstellar.

Con ngựa thành Troy vừa là biểu tượng trí tuệ, vừa là khởi đầu cho một chuỗi bi kịch không thể kiểm soát.

Con ngựa thành Troy cũng khiến mình liên tưởng đến phát minh bom nguyên tử của Oppenheimer trong một bộ phim khác của Nolan. Cả hai đều là thành quả trí tuệ, được dựng lên như vật thể có thể kết thúc chiến tranh, nhưng cũng khởi động một phản ứng dây chuyền làm thay đổi thế giới mà chính người sáng tạo không còn khả năng kiểm soát. Nếu trong sử thi, con ngựa chứng minh Odysseus thông minh đến mức nào, thì trong phim của Nolan, nó lại chứng minh sự phi nghĩa được tạo ra chính từ trí thông minh ấy.

Luật của Zeus và sự sụp đổ của trật tự xã hội

Luật của Zeus không chỉ nói về sự hiếu khách, mà còn quy định vị khách được đối đãi tử tế phải tôn trọng gia chủ, không chiếm đoạt tài sản hay lợi dụng lòng tốt của họ. Không chỉ ở chi tiết con ngựa thành Troy, suốt hành trình trở về, Odysseus liên tục lặp lại hành vi phá bỏ luật lệ ấy. Trong hang Polyphemus, ông cùng thủy thủ tự ý bước vào nhà người khác và ăn phô mai chưa được mời. Khi tìm được cách thoát thân, ông vẫn bắn thêm một mũi tên không cần thiết chỉ để thỏa mãn lòng kiêu hãnh.

Trên các hòn đảo khác, thủy thủ đoàn hành xử như một đội quân chiếm đóng, xâm nhập không gian người khác, lấy những gì mình cần và chỉ nghĩ đến hậu quả khi bị phản kháng. Khi Circe biến họ thành lợn rồi bảo hãy trở lại lớp ngụy trang của các ngươi, câu thoại ấy ngụ ý rằng áo giáp và những bài ca anh hùng chỉ là lớp vỏ che phủ bản năng cướp đoạt của những con người đã sống quá lâu trong chiến tranh.

Ở Ithaca, những kẻ cầu hôn cũng chẳng khác gì, bước vào nhà Odysseus với tư cách khách nhưng ở lại nhiều năm, tiêu thụ của cải gia đình, ép Penelope chọn chồng, âm mưu giết Telemachus để chiếm ngai vàng. Theo cách xây dựng của Nolan, khi Odysseus trở về trừng phạt bọn chúng, ông không mang hàm ý trừng trị kẻ bất kính với thần linh, mà chỉ đang nhìn thấy chính hành vi tồi tệ của bản thân được tái diễn ngay trong nhà mình.

Tộc người biển và câu trả lời bất ngờ của Nolan

Sea Peoples là bí ẩn gắn với sự sụp đổ cuối Thời đại Đồ đồng, thường được hình dung như lực lượng hỗn tạp gồm tàn quân, người mất quê hương và những kẻ cướp bóc khắp Địa Trung Hải. Tuy nhiên, danh tính của họ vẫn còn tranh luận, và hạn hán, nạn đói, chiến tranh có thể đã cùng tác động khiến một nền văn minh vốn đã rệu rã sụp đổ.

Nolan đã dùng khoảng trống lịch sử đó để đưa ra câu trả lời riêng. Xuyên suốt phim, dân làng bỏ trốn khi thấy thuyền Odysseus, còn các nhân vật bàn tán về lực lượng bí ẩn đang cướp phá và vi phạm luật của Zeus. Khán giả chờ đợi Odysseus chạm trán họ, nhưng thực chất chúng ta đã thấy họ ngay từ đầu. Câu trả lời do chính Penelope nói ra: các chàng chính là người từ biển.

Những kẻ chiến thắng trong mắt sử thi, khi nhìn từ góc độ nạn nhân thì chẳng còn chút dáng dấp anh hùng nào. Giống như Interstellar, thế lực bí ẩn đứng sau mọi chuyện hóa ra vẫn là con người, và như câu kết Oppenheimer, nhân vật nhận ra chính mình đã khởi động phản ứng dây chuyền hủy diệt thế giới. Odysseus cùng đội quân là hình ảnh điện ảnh cho một nền văn minh tự tạo ra lực lượng để phá hủy chính mình.

Vì sao Odysseus đi lạc suốt mười năm

Trong sử thi, câu trả lời quen thuộc là Odysseus bị các vị thần trừng phạt. Nhưng nếu đặt vào bối cảnh hàng hải cổ đại, việc đoàn thuyền đi lạc nhiều năm không nhất thiết cần phép thuật, khi la bàn hay hải đồ đều chưa tồn tại. Poseidon vừa có thể là vị thần nổi giận, vừa có thể là cách con người gọi tên sự bất lực trước đại dương. Charybdis gợi nhớ những xoáy nước thật khi các dòng hải lưu gặp nhau, còn Scylla có thể là một sinh vật biển lạ bị phóng đại lên.

Hiểu sâu hơn, hành trình đi lạc này còn là cách để Odysseus tự nhìn nhận lại bản thân sau một cuộc chiến phi nghĩa, tàn khốc và mất đi nhân tính ở Troy. Chính khúc ca của các nàng Siren đã hé lộ rằng dường như ông không thực sự muốn về nhà, và rất có thể cú sốc ở Troy đã khiến ông nghĩ như vậy.

Bông hoa sen và bóng dáng nữ thần Calypso

Trong sử thi gốc, đoàn thuyền Odysseus từng dạt đến vùng đất của những người ăn hoa sen, thứ khiến con người quên hết quê hương và không còn muốn trở về. Chính Odysseus không hề ăn hoa sen và là người duy nhất tỉnh táo kéo binh lính quay về.

Nhưng trong phiên bản của Nolan, câu chuyện hoa sen được kết hợp với chương Odysseus sống trên đảo Ogygia cùng Calypso. Mình khá thích sự thay đổi này, bởi trong sử thi, Odysseus không hề bị mê hoặc bởi hoa sen hay tình yêu của Calypso, chính sự kiên quyết đấu tranh để trở về đã khiến Athena cầu xin Zeus buộc Calypso để ông ra đi. Trong phim, ông vẫn chỉ là một con người bình thường, vẫn bị cám dỗ bủa vây, dần quên đi ký ức về vương quốc của mình.

Sự kết hợp giữa hoa sen và Calypso là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất so với nguyên tác Homer.

Ngay cả khi không còn nhớ rõ Penelope là ai, Odysseus vẫn nắm chặt chiếc ghim Athena từng trao, và dần cầu xin được trở về khi ký ức quay lại. Còn Calypso, có lẽ cũng chỉ là một người phụ nữ bình thường, khi nhận ra không thể níu giữ người mình yêu, cô đã chủ động buông tay, một cách hiểu lãng mạn hơn nhiều so với việc chỉ nghe theo tiếng sấm ra hiệu của Zeus.

Athena mang gương mặt của nạn nhân

Trong nguyên tác, Athena bảo trợ Odysseus vì yêu thích trí thông minh và mưu kế của ông. Nolan vẫn giữ mối liên kết ấy, nhưng lại gán gương mặt của một cô gái trẻ thành Troy, người bị quân Hy Lạp sát hại ngay trên bậc thềm ngôi đền của nữ thần, vào chính hình tượng của bà trong phim.

Đó là lý do khi Odysseus hỏi tại sao các vị thần không nói chuyện rõ ràng hơn, Athena chỉ đáp có ai mà không hiểu nỗi đau. Nỗi đau ấy chính là nỗi đau Odysseus cảm nhận khi chứng kiến cô gái mang gương mặt ấy bị tàn sát, lời nhắc về tội lỗi mà chính sự thông minh ông luôn kiêu hãnh đã gây ra cho người vô tội.

Chi tiết này khác biệt với nguyên tác, nơi người thầy Mentor thực chất là Athena cải trang, còn trong phim Odysseus lại phủ nhận điều này dù con trai liên tục khẳng định. Sự lặp lại câu thoại đôi mắt sáng, đôi mắt của Athena trong lời của nhân vật do Tom Holland thủ vai cũng hoàn toàn có chủ ý, gợi nhắc đến cách các bản dịch sử thi, như bản của Emily Wilson năm 2017, vẫn giữ lại những cụm từ lặp lại đặc trưng của thơ ca truyền miệng.

Chi tiết người hát rong và những góc nhìn về chiến tranh

Đầu phim, người hát rong với cây trượng bọc vàng hình đầu bò, chi tiết gợi nhắc đàn gia súc thiêng của thần Mặt Trời, đã ca ngợi con ngựa thành Troy như một mưu kế đại tài, một chiến thắng lẫy lừng, tương tự cách sử thi Homer ca tụng người anh hùng tài trí đã phá thành Troy lừng danh.

Nhưng Penelope lại yêu cầu dừng lại, vì bài ca ấy chỉ khiến bà nhớ về mất mát. Vua xứ Sparta kể lại như một hậu quả tất yếu của chiến tranh, còn Odysseus kết luận rằng cả hành trình ấy chỉ là một cơn ác mộng, nơi quân Hy Lạp sát hại phụ nữ, trẻ em và thiêu rụi cả một thế giới. Cùng một sự kiện nhưng mỗi góc nhìn lại khiến câu chuyện trở nên khác biệt, đó cũng là lý do những gì được ghi trong sử thi thường khó mang tính khách quan tuyệt đối. Nolan cũng vậy, ông đang viết nên một khúc ca sử thi mới bằng tiếng gào thét và sự nghẹt thở ẩn sau chiến thắng của một cuộc chiến phi nghĩa.

Giải mã cái kết của bộ phim

Tiresias từng báo trước Odysseus còn phải thực hiện một chuyến đi nữa trước khi qua đời. Ở cuối phim, ông đáp ứng nguyện vọng của vợ, cùng nắm tay nhau trên boong tàu rồi tiến về phía mặt trời lặn, nói rằng thời gian ở lại Ithaca sẽ ngắn ngủi vì phải chịu cảnh lưu đày, chi tiết mà sử thi gốc không nói rõ.

Hình ảnh con ngựa thành Troy bốc cháy khép lại bộ phim như một biểu tượng cho sự sụp đổ của cả một thời đại.

Odysseus nói rằng những khúc ca lưu giữ câu chuyện này sẽ là tất cả những gì tương lai còn nhớ về một thời đại không có ghi chép cụ thể. Kết hợp với hình ảnh Athena dần tan biến, ta có thể hiểu đây là dấu mốc cho sự biến mất dần của nền văn minh từng tôn thờ các vị thần Hy Lạp, được củng cố qua chính hình ảnh con ngựa thành Troy bốc cháy ở phút cuối.

Suy cho cùng, The Odyssey của Nolan không đặt ra vấn đề về tính thực hư của sử thi hay lãng mạn hóa vấn đề nào. Điều bộ phim muốn khán giả suy ngẫm là liệu con người có đang dùng thần thoại để biến tội ác thành chiến công, biến kẻ xâm lược thành anh hùng, và biến sự sụp đổ do chính mình gây ra thành hành động của một thế lực bí ẩn hay không.

Odysseus là nhà vua, người chồng, người cha, chiến binh và bậc thầy mưu lược. Nhưng với người Troy, ông là kẻ lừa dối. Với Sinon, ông là người đã dùng lời nói dối đẩy một chàng trai vào chỗ chết. Với cô gái mang gương mặt Athena, ông chính là kẻ đã mở đường cho cuộc tàn sát. Và đôi khi, kẻ xấu trong câu chuyện lại chính là chúng ta, giống như rất nhiều cái kết khác trong các tác phẩm của Christopher Nolan.