Có những câu chuyện mà đọc xong chỉ muốn ngồi im một lúc, không phải vì quá sốc, mà vì nó buồn theo cái kiểu rất đời. Buồn âm ỉ, buồn dai dẳng, buồn như một cơn sóng lặng lẽ đập mãi dưới đáy sông, không ồn ào nhưng đủ để làm người ta mệt mỏi.
Sóng ở đáy sông của nhà văn Lê Lựu chính là kiểu tác phẩm như vậy.
Cuốn tiểu thuyết theo chân Núi, một cậu bé sinh ra trong thiếu thốn, lớn lên giữa tổn thương, và cứ thế bị cuộc đời đẩy trôi từ bờ này sang bờ khác. Không có phép màu. Không có cú lật số phận. Chỉ có những lựa chọn sai nối tiếp nhau, đôi khi vì hoàn cảnh, đôi khi vì chính bản thân.
Khi Sóng ở đáy sông được chuyển thể thành series truyền hình dài 10 tập, nó nhanh chóng trở thành một phần ký ức của thế hệ 8x, 9x. Nhưng như bạn đã biết, sách và phim luôn là hai thế giới song song. Có chi tiết được giữ nguyên. Có thứ bị chỉnh sửa. Có nhân vật lên phim thì hiền hơn, thương hơn. Trong khi ở trang sách, họ gai góc, thậm chí khó ưa hơn rất nhiều.
Giờ thì mình cùng ngồi xuống, pha tạm một cốc trà đá mười nghìn, và cùng nhau soi kỹ từng khác biệt giữa phim và nguyên tác Sóng ở đáy sông nhé.
Tính cách của Núi – khi phim đã thương nhân vật hơn sách
Về cơ bản, Núi trong truyện và trên phim không phải là hai con người hoàn toàn khác nhau. Cả hai đều là một đứa con có trách nhiệm, thương mẹ, thương các em, và sớm phải gánh vác những việc vượt quá tuổi của mình.
Nhưng nếu nhìn kỹ, phim đã tạo ra một Núi đẹp hơn rất nhiều so với nguyên tác.
Trong tiểu thuyết, Núi không phải kiểu nhân vật bị cuộc đời đẩy đến đường cùng rồi mới làm sai. Cậu ăn trộm không chỉ một lần. Trộm xong lại trộm tiếp vì quen tay. Lười làm, thích ăn hơn làm, và không phải lúc nào cũng tỏ ra hối hận. Núi trong sách mang đúng bản chất du thủ du thực, có phần xấu xí, thậm chí lì lợm trước những ngã rẽ sai lầm của mình.
Trong khi đó, bản phim có xu hướng tẩy trắng khá nhiều. Núi trên màn ảnh thường được đặt vào thế hoàn cảnh ép buộc, làm sai vì thương em, vì túng quẫn, vì bị dồn vào chân tường. Điều này khiến khán giả dễ đồng cảm hơn, nhưng đồng thời cũng làm mất đi một phần sự trần trụi mà Lê Lựu cố tình giữ lại trong truyện.
Chi tiết nhỏ nhưng rất đắt trong sách là chuyện Núi từng tiện tay vặt một quả chanh nhà hàng xóm trong lúc sơ tán. Một hành động trẻ con, nhưng bị ông cậu nhìn thấy và ghim chặt thành tội ăn cắp. Từ đó, Núi bị gắn mác kẻ xấu, và cái mác ấy bám theo cậu suốt cả cuộc đời.
Trên phim, những chi tiết kiểu này được làm nhẹ đi, để Núi trở thành một nhân vật đáng thương nhiều hơn là đáng trách.
Nhân vật ông bố, ông cậu – từ người nhiều tâm tư thành phản diện rõ nét
Trong tiểu thuyết, ông cậu của Núi có tên là Phạm Quang Tính. Nhưng cả sách lẫn phim đều quen gọi ông là ông cậu. Đây là một nhân vật cực kỳ phức tạp, và cũng là nơi mà phim và truyện khác nhau rõ nhất.
Trong sách, ông cậu không phải kiểu phản diện một màu. Ông ít nói, sống kỷ luật đến lạnh lùng, gần như vận hành cuộc đời mình như một chiếc đồng hồ quả lắc. Ông không bộc lộ cảm xúc, không chia sẻ suy nghĩ, và chính sự im lặng ấy khiến ông trở nên đáng sợ.
Nhà văn Lê Lựu mô tả ông là người rất khó đoán, nghiêm chỉnh trong mắt xã hội, nhưng kín đáo và khô khốc trong gia đình. Người đọc có thể không thích ông, nhưng vẫn cảm nhận được một thứ lý trí rất lạnh đứng sau các quyết định.
Lên phim, đạo diễn đã đẩy nhân vật này thành một phản diện toàn diện hơn. Ông gia trưởng, độc đoán, tàn nhẫn và gần như không có vùng xám. Phần sáng trong tâm lý nhân vật bị lược bỏ khá nhiều, khiến ông trở thành biểu tượng của sự áp bức hơn là một con người đầy mâu thuẫn.
Một khác biệt quan trọng nữa là lòng yêu nước của ông cậu. Trong truyện, ông từng có công ngăn giặc Pháp phá tàu trong cảng, đưa con đi vẫy cờ khi quân giải phóng tiếp quản Hải Phòng. Phim thì chọn cách khắc họa ông như kẻ xun xoe thời cuộc, hai mặt, bị cả ta lẫn Tây nghi ngờ.
Cá nhân mình lại thích ông cậu trong tiểu thuyết hơn. Không phải vì ông tốt, mà vì ông được viết có chiều sâu tâm lý, khiến người đọc hiểu được logic lạnh lùng phía sau những hành động sai trái của ông.
Các con của ông cậu – một gia đình lớn bị thu gọn
Trong nguyên tác, ông cậu có tới ba người vợ và rất đông con. Riêng bà vợ cả đã có tới chín người con. Gia đình Núi vì thế phức tạp, chồng chéo và nặng nề hơn rất nhiều.
Anh em nhà Núi trong truyện gồm Núi, Sông, Biển, Cả, Phồn và một đứa con gái chưa kịp đặt tên thì chết cùng mẹ trên bàn mổ. Trong khi đó, phim đã giản lược số lượng nhân vật để câu chuyện gọn gàng hơn.
Một chi tiết thú vị là trong truyện, bà Hiển – mẹ Núi – thực chất đã được cưới làm vợ hai từ lâu, và bà cả đã mất, nên về mặt giấy tờ bà Hiển là vợ chính thức. Phim lại biến mối quan hệ này thành kiểu tằng tịu để tăng kịch tính và drama.
Núi và Hiền – tình cảm bị làm nhẹ đi
Trong truyện, Hiền là cô của Núi chứ không phải dì như trên phim. Khi biết Hiền mang thai, cô biến mất ba ngày liền, khiến Núi suy sụp, nghỉ học cả tuần vì thất tình.
Chi tiết này cho thấy Núi trong sách yếu đuối hơn rất nhiều về mặt tinh thần, và những cú sốc cảm xúc đã bắt đầu bào mòn cậu từ rất sớm.
Núi bị trầm cảm – mảnh ghép quan trọng mà phim bỏ lỡ
Đây có lẽ là thiếu sót lớn nhất của bản phim.
Trong tiểu thuyết, Núi không bỏ học chỉ vì phải nuôi các em. Cậu bị suy nhược thần kinh nặng, trầm cảm, mất ngủ triền miên sau cái chết của mẹ. Nhà trường, bạn bè và làng xóm đều cố gắng giúp đỡ, nhưng Núi vẫn không thể gượng dậy.
Cậu nghỉ học gần ba tháng, không đủ điểm lên cấp ba, phải lưu ban và giấu ông cậu vì sợ bị cắt tiền trợ cấp. Núi nói dối là chuyển trường, nhưng thực chất ra ga tàu làm cửu vạn.
Chi tiết này cực kỳ quan trọng, vì nó lý giải chuỗi hành vi về sau của Núi. Khi Mây bỏ đi, khi mất con, khi từ người buôn bán đàng hoàng quay lại trộm cắp, tất cả đều bắt nguồn từ nền tảng tâm lý bất ổn kéo dài.
Phim bỏ mất đoạn này khiến nhiều khán giả cảm thấy hành trình sa ngã của Núi hơi gấp và khó hiểu.
Nam Tào gặp Ngọc Hoàng – một thay đổi đáng giá của phim
Phân đoạn Núi gặp nhà thơ Hoàng Mai là một sáng tạo hoàn toàn của phim. Trong truyện, Núi gặp một nhà thơ điên và một nhà văn tật nguyền sống bằng nghề đồng nát.
Cả hai phiên bản đều truyền tải chung một thông điệp: trai tráng lành lặn thì phải lao động, không thể sống bằng ăn cắp hay ăn xin. Nhưng cách phim xây dựng mối quan hệ giữa Núi và Hoàng Mai mang lại nhiều cảm xúc hơn.
Cuộc gặp lại sau này trên phà, khi Núi đã trở thành kẻ móc túi, là một trong những cảnh diễn xuất xuất sắc nhất phim. Ánh mắt hắc hóa của Núi và câu thở dài gần hết kiếp người của Hoàng Mai khiến người xem nghẹn lại.
Nhân vật ông trưởng nhà máy – hy vọng bị đánh rơi
Nhân vật ông trưởng nhà máy là một bổ sung của bản phim. Ông thương Núi, sẵn sàng bỏ qua vấn đề hộ khẩu và tạo điều kiện cho cậu làm lại cuộc đời.
Nhưng chỉ vì một chuyến công tác, mọi thứ sụp đổ. Núi bị làm khó, không chờ được, quay lại móc túi. Đau đớn hơn, khi Biển mang tin Núi đã được nhận vào nhà máy thì đã quá muộn.
Câu nói thương nhau mà lại bằng mười hại nhau trở thành một trong những câu thoại ám ảnh nhất phim.
Núi đi tù – phim làm mờ dòng thời gian
Phim khiến việc Núi vào tù ra tội diễn ra khá nhanh, khiến người xem khó nắm bắt độ dài thời gian. Trong truyện, mốc thời gian rất rõ.
Núi đi tù lần đầu năm tháng. Sau đó bỏ đi buôn lậu, móc túi suốt mười năm. Rồi lại dính án ba năm. Khi ra tù, em gái phải nuôi ngược lại anh trai, một chi tiết nhục nhã và đau đớn mà phim chỉ lướt qua.
Anh công an Tuấn – một bổ sung rất đời
Anh Tuấn công an không xuất hiện trong tiểu thuyết, nhưng là một quyết định rất đúng của phim. Đây là người hiếm hoi khiến Núi nể sợ và lắng nghe.
Sự xuất hiện của anh Tuấn tạo ra một đối trọng đạo đức, cho thấy xã hội không hoàn toàn quay lưng với Núi.
Núi và Mây – khi phim đã làm nhân vật dịu lại
Mây trong phim có tên là Mai trong truyện. Nếu đọc nguyên tác, có thể nói nhân vật này hãm hơn rất nhiều so với bản phim. Ăn chơi, hỗn hào, sẵn sàng bỏ con để chạy theo cuộc sống khác.
Phim đã làm Mây bớt gai góc, thêm nhiều phân cảnh đời sống để người xem phần nào hiểu được lựa chọn của cô, dù không hề đồng tình.
Núi và Hồng – cái dại lớn nhất đời Núi
Cả phim và truyện đều thống nhất rằng Hồng là người phụ nữ tử tế nhất đời Núi. Cô từng có chồng hy sinh, ở lại chăm sóc nhà chồng rồi mới lên thành thị mưu sinh.
Núi bỏ lỡ Hồng là một trong những cái dại lớn nhất đời anh.
Cái kết – khi phim cho Núi một cơ hội tha thứ
Trong truyện, ông cậu chết là câu chuyện kết thúc. Phim thì dành thêm một đoạn để khép lại hành trình cảm xúc.
Đám tang, giấc mơ, ký ức về quyển vở và cây bút thưởng năm xưa tạo nên hai tầng ý nghĩa. Núi tha thứ cho ông cậu. Và ông cậu, ở giây phút cuối, cũng nhận ra đứa con mình ruồng bỏ nhất lại là người lo liệu cho mình khi chết.
Lời kết
Đặt Sóng ở đáy sông bản phim cạnh nguyên tác, ta thấy hai cách kể khác nhau của cùng một số phận.
Sách trần trụi, gai góc, đôi khi khiến người đọc nghẹn lại vì quá thật. Phim mềm hơn, dễ cảm hơn, và phù hợp với khán giả truyền hình thời đó.
Không có phiên bản nào đúng hơn. Chỉ có những góc nhìn khác nhau về cùng một con người bị cuộc đời xô dạt.
Và có lẽ, đó chính là điều khiến Sóng ở đáy sông vẫn còn được nhắc lại sau nhiều năm.
Discussion about this post