Làng Vũ Đại ngày ấy là bộ phim điện ảnh Việt Nam ra mắt năm 1982, do đạo diễn Phạm Văn Khoa thực hiện, lấy cảm hứng từ nhiều truyện ngắn nổi tiếng của Nam Cao. Thay vì chuyển thể riêng lẻ một tác phẩm, bộ phim chọn cách táo bạo hơn: gom Chí Phèo, Lão Hạc, Bá Kiến, Ông giáo và cả tinh thần của Sống mòn vào chung một không gian làng quê Bắc Bộ.
Ngay từ khi ra mắt, bộ phim đã tạo ấn tượng mạnh bởi không khí u tối, nhịp kể chậm rãi và cách đào sâu tâm lý nhân vật. Đây không phải kiểu phim gây sốc hay kịch tính dồn dập, mà là kiểu phim càng xem càng nặng, càng ngẫm càng thấy lạnh sống lưng.
Hơn bốn mươi năm trôi qua, Làng Vũ Đại ngày ấy vẫn được xem là một trong những tác phẩm chuyển thể văn học xuất sắc nhất của điện ảnh Việt Nam. Không chỉ vì nó trung thành với tinh thần Nam Cao, mà còn vì nó dám nhìn thẳng vào xã hội, vào con người, không né tránh, không làm dịu nỗi đau để chiều lòng khán giả.
Giờ thì ngồi xuống, pha cốc trà đá năm nghìn, và cùng nhau nhìn lại xem rốt cuộc chuyện gì đã diễn ra trong ngôi làng tưởng chừng rất quen ấy.
Làng Vũ Đại hiện ra như thế nào trên màn ảnh
Làng Vũ Đại ngày ấy không kể một câu chuyện trọn vẹn theo nghĩa thông thường. Thay vào đó, phim triệu hồi hàng loạt nhân vật quen thuộc trong văn Nam Cao rồi đặt họ vào chung một không gian sống. Kết quả là Làng Vũ Đại hiện ra như một nồi lẩu xã hội, bề ngoài có vẻ yên bình, nhưng bên trong thì đủ thứ chuyện đang âm ỉ sôi.
Bối cảnh là một làng quê Bắc Bộ nghèo. Cái nghèo ở đây không cần lời dẫn giải dài dòng, chỉ cần nhìn mâm cơm là hiểu. Không ai thực sự sung túc, chỉ khác nhau ở chỗ ai khéo sống hơn, ai biết im lặng đúng lúc hơn.
Quyền lực trong làng không đến từ nắm đấm hay dao búa, mà đến từ mồm mép, từ sự khôn ngoan và khả năng điều khiển dư luận. Người hiền lành thì sống lặng lẽ cho yên thân. Ai lỡ bước ra khỏi quỹ đạo chung rất dễ trở thành cái gai trong mắt cả làng.
Phim không tạo cao trào dồn dập. Nó kể chuyện chậm, để người xem tự quan sát, tự nhận ra đâu là bình thường, đâu là bất ổn. Có những đoạn khiến người ta bật cười vì quá quen, quá đời. Nhưng nụ cười ấy thường tắt rất nhanh, bởi càng xem càng thấy mình đang cười vào một thực tế buồn.
Làng Vũ Đại ngày ấy xem thì nhẹ, nhưng dư âm để lại thì nặng.
Làng Vũ Đại như một chiếc ao tù xã hội
Làng Vũ Đại trong phim không hiện ra bằng những cú sốc dữ dội. Nó hiện ra bằng cảm giác quen quen đến mức dễ bị bỏ qua. Một ngôi làng Bắc Bộ nghèo, sáng nghe tiếng gà gáy, trưa nắng hắt xuống sân đất, tối ai về nhà nấy, đóng cửa sớm cho yên chuyện.
Nhưng chính sự yên ả đó lại che giấu rất nhiều điều không ổn. Cái nghèo không còn là biến cố, mà trở thành trạng thái chung. Người ta quen với thiếu thốn, quen với chịu đựng, rồi quen luôn với việc không hỏi tại sao.
Quyền lực ở Làng Vũ Đại tồn tại âm thầm. Nó nằm trong những cuộc nói chuyện đầu làng cuối xóm, trong ánh mắt dò xét, trong những cái gật đầu đầy ngụ ý. Bá Kiến là trung tâm của thứ quyền lực đó. Ông ta không cần lúc nào cũng xuất hiện, bởi chỉ cần một lời nói đúng chỗ là đủ khiến người khác phải dè chừng.
Điều đáng nói là Làng Vũ Đại không phải nơi toàn kẻ xấu. Phần lớn dân làng chỉ là những con người bình thường, lo miếng cơm manh áo. Nhưng chính sự bình thường ấy lại trở thành mảnh đất màu mỡ cho bất công tồn tại.
Khi thấy chuyện sai, họ im lặng. Khi thấy người gặp nạn, họ đứng ngoài. Không hẳn vì ác, mà vì sợ liên lụy. Làng Vũ Đại giống như một chiếc ao tù. Nước không độc, nhưng đủ tù đọng để làm con người ngột ngạt và méo mó dần.
Ông giáo Thứ – Người đứng bên bờ ao lâu nhất
Nếu Làng Vũ Đại là một chiếc ao tù, thì Ông giáo Thứ là người đứng bên bờ ao đó lâu nhất. Ông không rơi xuống đáy như Chí Phèo, cũng không bị dồn đến đường cùng như Lão Hạc, nhưng lại là người nhìn thấy rõ mọi thứ đang diễn ra.
Ông giáo là người có chữ, có suy nghĩ, có lòng thương người. Ông hiểu vì sao Chí Phèo biến thành con người mà cả làng sợ hãi. Ông hiểu Lão Hạc không hề yếu đuối khi chọn cái chết. Nhưng hiểu không đồng nghĩa với thay đổi được gì.
Ông giáo không có tiền, không có chức, không có thế lực. Ông giúp được Lão Hạc chút ít, giữ hộ mảnh vườn, lắng nghe những lời trăn trối. Nhưng ông không cứu được lão. Ông nhìn Chí Phèo trượt dài trong rượu và cô độc, nhưng chỉ có thể thở dài.
Sự đặc biệt của Ông giáo nằm ở nỗi bất lực rất đời. Ông không thờ ơ, nhưng cũng không đủ mạnh để làm anh hùng. Ông giống như tiếng nói lương tri hiếm hoi, nhưng quá nhỏ để át đi định kiến và sợ hãi của cả làng.
Ông không phải trung tâm bi kịch, nhưng lại là người chứng kiến đau đớn nhất, bởi ông biết mọi chuyện sẽ đi về đâu mà vẫn phải đứng nhìn nó xảy ra.
Chí Phèo – Khi một con người bị tước quyền làm người
Trước khi trở thành cái tên khiến cả làng Vũ Đại nghe tới là ngán, Chí Phèo từng là một người rất bình thường. Một đứa trẻ mồ côi, lớn lên bằng đủ thứ nghề lặt vặt, hiền lành, khỏe mạnh, làm thuê chăm chỉ.
Nếu không có biến cố, Chí có thể đã sống một cuộc đời bình lặng như bao nông dân khác. Nhưng ở Làng Vũ Đại, một cuộc đời yên ổn lại là thứ mong manh nhất.
Chỉ vì ghen ghét và nghi ngờ, Chí bị Bá Kiến đẩy vào tù. Nhà tù thực dân không cần dạy Chí điều gì, chỉ cần bẻ gãy phần người còn sót lại.
Ngày trở về, Chí không còn là con người cũ. Hắn say xỉn, rạch mặt, chửi bới, gây sự với cả làng. Điều trớ trêu là càng phá, Chí lại càng có chỗ đứng kỳ lạ: không ai dám động vào, nhưng cũng chẳng ai coi hắn là người.
Bi kịch của Chí Phèo không nằm ở rượu hay tiếng chửi. Bi kịch nằm ở chỗ, sâu bên trong hắn vẫn còn một phần rất người. Và chính phần người ấy khiến hắn đau đớn khi bất chợt được chạm vào sự quan tâm.
Câu hỏi cuối cùng của Chí không chỉ dành cho Bá Kiến, mà dành cho cả xã hội đã tước đi quyền làm người của hắn.
Thị Nở – Một bát cháo hành và khoảnh khắc làm người
Thị Nở xuất hiện trong phim với dáng vẻ kém duyên, nghèo, vụng về. Ở Làng Vũ Đại, Thị thuộc kiểu người bị liếc qua rồi tránh cho nhanh. Nhưng cũng chính vì không ai để ý, Thị là người hiếm hoi không mang sẵn định kiến.
Cuộc gặp giữa Thị và Chí diễn ra rất tình cờ. Không lãng mạn, không cao trào. Nhưng từ đó, Chí lần đầu tiên sau bao năm tỉnh rượu.
Bát cháo hành Thị nấu không mang ý nghĩa to tát ngay từ đầu. Nó chỉ là cháo, có hành, nóng. Nhưng với Chí, đó là lần đầu tiên được chăm sóc mà không kèm theo sợ hãi.
Khoảnh khắc ấy khiến Chí nghĩ đến việc làm ăn, nghĩ đến cuộc sống bình thường. Nhưng Thị Nở không đủ mạnh để giữ hy vọng đó. Chỉ một lời của bà cô, mang theo định kiến làng xã, đã dập tắt tất cả.
Thị không ác. Thị chỉ yếu. Và chính sự yếu đuối ấy khiến bi kịch trở nên đau hơn.
Lão Hạc – Giữ phẩm giá đến cái chết
Nếu Chí Phèo cho thấy xã hội có thể biến người thành quỷ, thì Lão Hạc cho thấy ngay cả người giữ phẩm giá cũng có thể bị dồn đến đường cùng.
Lão nghèo, sống một mình, tài sản chỉ là mảnh vườn và con chó Vàng. Lão thương con đến mức chấp nhận đói khổ, chỉ mong giữ lại mảnh vườn cho con.
Quyết định bán chó là cú đánh nặng nhất vào lòng tự trọng của lão. Và cái chết của lão không phải vì yếu đuối, mà vì không còn cách nào khác để giữ trọn nhân cách.
Lão Hạc nghèo, nhưng không hèn. Và chính điều đó khiến cái chết của lão trở thành một trong những nỗi đau lớn nhất của Làng Vũ Đại.
Cái kết lạnh lẽo và dư âm kéo dài
Cái kết của Làng Vũ Đại ngày ấy không ồn ào. Chí Phèo chết, Bá Kiến chết, nhưng Làng Vũ Đại vẫn vậy. Quyền lực không sụp đổ, bất công không biến mất.
Thị Nở trở về cuộc sống cũ. Ông giáo sống tiếp, mang theo tất cả day dứt. Và người xem nhận ra rằng, bi kịch này không phải chuyện của riêng ai.
Bộ phim giữ rất sát tinh thần Nam Cao. Không làm nhẹ nỗi đau, không hứa hẹn hi vọng giả tạo. Nó để câu chuyện diễn ra lạnh, chậm và khó chịu.
Và chính sự tử tế đó khiến Làng Vũ Đại ngày ấy trở thành một tác phẩm điện ảnh hiếm hoi, càng xem càng thấm, càng thấm càng đau.
Discussion about this post