Nếu bạn đang đọc bài viết này, rất có thể bạn cũng giống mình ở một thời điểm nào đó: tò mò không biết rốt cuộc phim Việt đã từng có những tác phẩm nào bị cấm chiếu, và vì sao lại bị cấm.
Thực ra thì danh sách này không phải bí mật quốc gia. Bạn hoàn toàn có thể tìm thấy trên báo chí, các diễn đàn điện ảnh hay nhiều kênh YouTube khác. Nhưng thú thật, liệt kê cho đủ tên thì hơi chán. Thứ mình muốn làm ở đây không phải là một danh sách khô khan, mà là một cuộc dạo chơi qua những trường hợp tiêu biểu nhất, đủ để nhìn ra các lý do quen mặt khiến phim Việt dễ bị tuýt còi trước khi kịp ra rạp.
Vậy nên hôm nay, thay vì cố gắng gom hết mọi cái tên, chúng ta sẽ cùng nhau ngồi xuống, nhấp một ngụm trà, và trò chuyện về vũ trụ phim Việt bị cấm chiếu. Không phán xét nặng nề, không làm căng đúng sai, mà thử đặt từng bộ phim vào đúng bối cảnh của nó để hiểu vì sao mọi chuyện lại diễn ra như vậy.
Xích Lô 1995 – khi điện ảnh Việt chưa sẵn sàng soi vào mặt tối
Dù điện ảnh thế giới đã có lịch sử hàng trăm năm, nhưng tại Việt Nam, phải đến cuối thế kỷ 20 thì điện ảnh mới thực sự bước vào giai đoạn đổi mới. Đây cũng là thời điểm mà yếu tố kiểm duyệt được siết rất chặt, bởi phim ảnh không chỉ là giải trí, mà còn có khả năng tác động mạnh đến nhận thức xã hội.
Trong bối cảnh đó, Xích Lô xuất hiện như một hiện tượng lạ.
Nhân vật chính của phim là một người chạy xích lô nghèo khó, bị cuốn vào thế giới xã hội đen sau khi mất kế sinh nhai. Anh phạm tội, dằn vặt, chìm trong bạo lực, ma túy và những cơn mê say tuyệt vọng. Điều đáng nói là bộ phim không cố gắng tô hồng hay chuộc lỗi cho nhân vật. Mọi thứ diễn ra trần trụi, lạnh lẽo và đầy ám ảnh.
Về mặt nghệ thuật, Xích Lô là một thành công vang dội. Phim giành giải Sư Tử Vàng tại Liên hoan phim Venice, đưa hình ảnh điện ảnh Việt ra thế giới, khiến nhiều khán giả quốc tế tò mò và muốn tìm hiểu về đất nước này.
Nhưng tại Việt Nam, phim lại bị cấm chiếu. Lý do chính nằm ở việc các cảnh bạo lực được thể hiện quá trực diện, cùng với cách khắc họa một xã hội Việt Nam nghèo đói, tàn khốc và đầy u ám. Đặt trong bối cảnh năm 1995, khi xã hội còn rất nhạy cảm, việc một bộ phim phản ánh mặt tối quá mạnh mẽ bị xem là khó chấp nhận.
Nếu nhìn bằng con mắt của khán giả năm 2025, đã quen với vô số phim bạo lực từ Hollywood hay châu Á, quyết định cấm Xích Lô có thể gây khó hiểu. Nhưng ở thời điểm đó, điện ảnh Việt chưa sẵn sàng để đối diện trực diện với chính mình theo cách trần trụi như vậy.
Rừng Xác Sống 2014 – kinh dị và nỗi sợ kiểm duyệt
Nếu Rừng Xác Sống được ra mắt trọn vẹn, rất có thể nó đã trở thành bộ phim zombie Việt Nam đầu tiên theo đúng nghĩa, đồng thời là tác phẩm hiếm hoi theo phong cách found footage.
Đây là dự án của đạo diễn Lê Văn Kiệt, người sau này ghi dấu ấn với Hai Phượng. Trớ trêu thay, cả hai dự án điện ảnh đầu tay của ông tại Việt Nam đều gặp vấn đề với kiểm duyệt.
Rừng Xác Sống bị cấm chiếu với lý do nội dung quá rùng rợn, nhiều cảnh không phù hợp tiêu chuẩn kiểm duyệt. Một số nguồn khác cho rằng việc phim lấy bối cảnh tại các địa điểm du lịch nổi tiếng, kết hợp phong cách giả tài liệu chân thực cao, khiến nó bị lo ngại về nguy cơ tuyên truyền mê tín dị đoan.
Ở thời điểm đó, phim kinh dị và tâm linh tại Việt Nam vẫn là vùng đất rất nhạy cảm. Nhiều tác phẩm phải cắt gọt đến mức biến dạng để có thể ra rạp. Thiên Linh Cái bị chỉnh sửa thành Thất Sơn Tâm Linh, hay Quỷ Nhập Tràng với cái kết mơ hồ, đều là những ví dụ điển hình cho việc vượt ải kiểm duyệt bằng cách làm dịu nội dung.
Việc Rừng Xác Sống bị cấm, nhìn ở góc độ nào đó, cũng gián tiếp mở đường cho những tác phẩm an toàn hơn nhưng phù hợp thị trường đại chúng như Cù Lao sau này.
Vị 2021 – khi nghệ thuật va vào thuần phong mỹ tục
Tiếp tục là một trường hợp điển hình của phim nghệ thuật bị cấm chiếu hoàn toàn, nhưng lần này không phải vì bạo lực hay tâm linh.
Vị bị từ chối phát hành vì chứa quá nhiều cảnh khỏa thân, chiếm gần một phần ba thời lượng phim. Nội dung phim xoay quanh hành trình mưu sinh của một cựu cầu thủ bóng đá Nigeria tại Sài Gòn, cùng bốn người phụ nữ trung niên sống chung như một cộng đồng chữa lành.
Theo chia sẻ từ phía quản lý điện ảnh, nội dung phim không có gì đáng phê phán, phản ánh bức bối của người lao động rất rõ ràng. Vấn đề nằm ở việc các cảnh nude quá dài và quá trực diện, không phù hợp với văn hóa Việt Nam.
Không thể chỉnh sửa kịp thời, bộ phim buộc phải thay đổi quốc tịch, gắn nhãn phim Singapore để được mang đi các liên hoan phim quốc tế. Về mặt nghệ thuật, đây là một tác phẩm được đánh giá cao, nhưng rõ ràng nó đi quá xa so với lằn ranh kiểm duyệt trong nước.
Viet and Nam 2024 – khi nhạy cảm chính trị trở thành rào cản
Nếu ba trường hợp trước đại diện cho bạo lực, kinh dị và thuần phong mỹ tục, thì Viet and Nam lại là ví dụ điển hình cho việc va chạm với yếu tố chính trị nhạy cảm.
Phim khai thác mối quan hệ đồng tính nam trong bối cảnh mỏ than, kết hợp các chi tiết vượt biên, chiến tranh và khát vọng đổi đời. Tuy nhiên, cách xây dựng nội dung bị cho là méo mó, hổ lốn và thiếu chiều sâu nghệ thuật.
Nhiều chi tiết trong phim bị đánh giá là làm xấu hình ảnh cộng đồng LGBT, đồng thời ẩn ý sai lệch về lịch sử, khi gợi nhắc chiến tranh kháng chiến như một cuộc nội chiến. Đặt trong bối cảnh năm 2001, những động cơ vượt biên của nhân vật cũng bị cho là thiếu logic và gượng ép.
Với hàng loạt yếu tố nhạy cảm chồng chéo, việc Viet and Nam không được cấp phép tại thị trường Việt Nam là điều khá dễ hiểu.
Những lý do quen mặt khiến phim Việt bị cấm chiếu
Nhìn lại các trường hợp trên, có thể thấy những lý do cấm chiếu phổ biến tại Việt Nam thường xoay quanh vài nhóm chính.
Thứ nhất là bóp méo hoặc phản ánh quá tiêu cực hiện thực xã hội.
Thứ hai là yếu tố mê tín dị đoan, kinh dị rùng rợn vượt ngưỡng chấp nhận.
Thứ ba là nội dung không phù hợp thuần phong mỹ tục, đặc biệt liên quan đến khỏa thân và tình dục.
Và nặng nhất là va chạm trực tiếp với yếu tố chính trị, lịch sử nhạy cảm.
Ba yếu tố đầu phản ánh rất rõ sự khác biệt văn hóa giữa Việt Nam và phương Tây. Những gì được xem là nghệ thuật, là phản biện xã hội ở nơi này, có thể lại là điều chưa sẵn sàng được chấp nhận ở nơi khác.
Kiểm duyệt không đứng yên cùng thời gian
Để dễ hình dung, hãy nhìn sang trường hợp Psycho năm 1960 tại Mỹ. Khi mới ra mắt, phim bị chỉ trích nặng nề vì bạo lực và tư tưởng lệch lạc. Nhưng theo thời gian, khán giả dần chấp nhận, tiêu chuẩn thẩm mỹ thay đổi, và cuối cùng bộ phim được Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ công nhận là có giá trị văn hóa, lịch sử.
Nếu đặt Psycho trong bối cảnh Việt Nam của nhiều thập kỷ trước, gần như chắc chắn phim sẽ bị cấm chiếu vĩnh viễn.
Điện ảnh Mỹ bắt đầu từ cuối thế kỷ 19 và phát triển liên tục. Trong khi đó, điện ảnh Việt dù du nhập sớm nhưng chỉ thực sự đa dạng hóa thể loại sau năm 1990. Vì vậy, sự thận trọng trong kiểm duyệt là điều có thể hiểu được.
Điều đáng mừng là kiểm duyệt phim Việt không đứng yên. Những năm gần đây, các thể loại kinh dị, bạo lực đã được nới lỏng hơn. Thậm chí, trong một bộ phim chiến tranh như Địa đạo Mặt trời trong bóng tối, cảnh ân ái vẫn xuất hiện để khắc họa cảm xúc con người, thay vì né tránh hoàn toàn.
Điện ảnh cần đi cùng sự phát triển của xã hội. Khi xã hội cởi mở hơn, tư duy khán giả thay đổi, kiểm duyệt cũng buộc phải thích nghi.
Lời kết
Những bộ phim Việt bị cấm chiếu không chỉ là câu chuyện đúng sai, mà là dấu mốc cho thấy điện ảnh Việt đã và đang va chạm với giới hạn của chính mình.
Có những tác phẩm bị cấm vì quá sớm. Có phim vì quá gai góc. Có phim vì đi lệch khỏi thực tế xã hội. Và cũng có những trường hợp đơn giản là chưa phù hợp với bối cảnh văn hóa tại thời điểm đó.
Quan trọng hơn cả, nhìn vào những tranh cãi này, ta thấy được một tương lai điện ảnh Việt đang dần rộng mở hơn, đa dạng hơn, dù con đường phía trước chắc chắn vẫn còn nhiều khúc cua khó đỡ.
Discussion about this post